Zientzia, Teknologia eta Berrikuntza Plana Euskadi 2030, azken asteotan gainbegiratu egin duguna, ez da etorkizuna aurreikusteko eta aurreikuspenari erantzuteko pentsatutako plan bat. Geroa eraikitzeko plana da, geroa ez baitugu etorkizun gisa ulertzen, eginkizun gisa baizik.

XX. mendearen zati handi batean, garapen ekonomikoak nahiko ibilbide aurreikusiak izan zituen: industrializazioa, hazkundea, zerbitzuen hedapena. Aldaketak garrantzitsuak ziren, baina kasu askotan metagarriak.

Gaur eszenatokia desberdina da. Digitalizazioak, trantsizio energetikoak, bilakaera demografikoak edo aldaketa geopolitikoek sektore jakin batzuk eraldatzeaz gain, ekonomien eta gizarteen oinarriak birmoldatzen dituzte. Testuinguru horretan, ez da nahikoa aurrea hartzea. Beharrezkoa da orientatzea, erabakitzea eta, nolabait, parte hartzea.

Zientzia, Teknologia eta Berrikuntza Plana Euskadi 2030, hain zuzen ere, gidalerro horien arabera prestatu da: ez hainbeste aurreikuspen-ariketa gisa, baizik eta aldaketa antolatzeko proposamen gisa, ideia nagusi batetik abiatuta. Ezagutza —era guztietan— etorkizuna eraikitzeko aktibo nagusia dela.

Sistema bat, ez osagai solteen batuketa bat

Serie honetan zehar, Plana osatzen duten elementuak zeharkatu ditugu. Eta, agian, ondorio nabarmenetako bat izan da ez dela ekimen independenteen multzo bat, sistema bat baizik.

Sistema hori pertsonekin hasten da, eta talentua ez da beste baliabide bat, ezagutza sortzeko eta aplikatzeko oinarria baizik. Abangoardiako zientzian oinarritzen da, ez bakarrik aurrerapenen iturri gisa, baizik eta etorkizuneko gaitasunak eraikitzeko oinarri gisa. Industriarantz proiektatzen da, gaitasun horiek ekoizpen-sarearekin konektatuz, etengabeko eraldaketaren testuinguruan. Dimentsio soziala txertatzen du, berrikuntza ez baita soilik haztea, baizik eta kalitate demokratikoa, kohesioa eta ongizatea hobetzea ere. Eta berrikuntzan amaitzen da, prozesu gisa ulertuta: ezagutza balio erreal, ekonomiko, sozial edo ingurumenekoa bihurtzen den unea.

Oro har ikusita, arkitektura honek garapena ulertzeko modu bat islatzen du, ikuspegi zatikatuetatik urruntzen dena.

Eraldatzeko, integratu

Planteamenduaren ezaugarri garrantzitsuenetako bat integratzailea izatea da. Denbora askoan, zientzia, industria edo berrikuntzako politikek bilakaera paraleloa izan dute, ez beti modu koordinatuan. ZTBPren eguneratzeak, hain zuzen ere, zatiketa hori gainditu nahi du, sistemaren osagaiek etengabe elkarreragiten duten eredua artikulatzen dutelarik.

Aldaketa horren adibide ona da espezializazio adimendunetik RIS4rako bilakaera. Iraunkortasuna, inklusioa edo kohesioa bezalako dimentsioak txertatzean, berrikuntzaren fokua zabaltzen da eta, horrela, gizarte-erronkekin duen lotura indartzen da.

Ikuspegi horrek badu zerikusirik Europan gertatzen ari denarekin. Berrikuntza disruptiboa, bikaintasun zientifikoa edo Europako Ikerketa Esparrua indartzeak helburu bera du: sistema integratuagoak eta inpaktuari zuzendutakoak eraikitzea.

Esatearen eta egitearen arteko aldea

Hala ere, estrategia bat ondo definitzeak ez du arrakasta bermatzen. Artikulu sortan zehar ikusi dugun bezala, helburuak planteatzearen eta lortzearen arteko aldea hain agerikoak ez diren alderdietan aurkitzen da: gobernantza, baliabideak eta tresnak.

Askotariko eragileak koordinatzeko, inbertsioak denboran zehar mantentzeko eta tresna eraginkorrak edukitzeko gai den sistemak aukera gehiago ditu bere helburuak emaitza bihurtzeko.

Hemen sartzen ditu Planak funtsezko osagaiak: maila anitzeko gobernantza, finantzaketa egonkorra eta inpakturako policy mix deiturikoa. Ez dira elementu ikusgarriak, baina bai ezinbestekoak.

Berrikuntza, aldatzeko; ez soilik hobetzeko

Planteamendu osoa zeharkatzen duen beste ideia bat ere badago: berrikuntza ez da dagoena hobetzera mugatu behar. Testuinguru askotan, berrikuntzak egiteak hobekuntza hazkorrak sartzea ekarri du. Baina gaur egungo erronkek —klimakoak, demografikoak, teknologikoak— aldaketa sakonagoak eskatzen dituzte batzuetan.

ZTBPk berrikuntza eraldatzailearen logika hori txertatzen du, non zientzia, teknologia eta ekintza kolektiboaren konbinazioak arazo konplexuei modu integratuan heltzeko aukera ematen duen.

Berrikuntzaren itsasargiak, ildo horretan, ikuspegi horren adierazpenik argienetako bat dira: inpaktu ukigarria sortzeko eta eragile ugari mobilizatzeko gai diren proiektuetara bideratzen dute sistema.

Epe luzera mundu ezegonkor batean pentsatzea

Planaren beste ezaugarri bereizgarrietako bat denbora-horizontea da. Ziurgabetasunak markatutako testuinguru batean, epe luzearen aldeko apustua egitea arriskutsua izan daiteke. Hala ere, ikuspegi horrek ahalbidetzen du, hain zuzen ere, gaitasun iraunkorrak eraikitzea.

Ebaluazio eta aurrerapen estrategikorako mekanismoak sartzeak egokitze-dimentsio bat eskatzen du: kontua ez da norabide mugiezin bat finkatzea, baizik eta ibilbidea doitzea testuinguruak duen bilakaeraren arabera. Azken esperientziak zerbait erakutsi badu ere, sistema erresilienteenak ez dira zurrunenak, norabidea eta aldatzeko gaitasuna ondoen uztartzen dituztenak baizik.

Berrikuntzatik haratago doan proiektua

Azken buruan, ZTBP Euskadi 2030ek plan sektorial baten logika gainditzen du. Ez da mugatzen I+Gko edo lehiakortasuneko adierazleak hobetzera, baizik eta garapen-eredu bat proposatzen du, non ezagutza erdigunean dagoen.

Eredu horretan, ekonomia, gizartea eta kultura ez dira eremu bereizi gisa agertzen, elkarren mende dauden dimentsio gisa baizik. Azken batean, eredu horretan berritzea ez da berez helburu bat, baizik eta gizarte oparoagoa, kohesionatuagoa eta iraunkorragoa eraikitzeko bitarteko bat.

Artikulu sorta amaitu da… baina eztabaidak aurrera darrai

Deskripzioarenetik baino, interpretazioaren ikuspegitik saiatu gara Plana irakurtzen artikulu sorta honetan. Ez hainbeste neurrien zerrenda gisa, baizik eta aldaketa une bereziki zalantzagarri batean nola antolatzen den ulertzeko modu gisa. Baliteke bere apustuetako batzuekin besteekin baino gehiago asmatzea. Litekeena da, halaber, testuinguruak horiek denborarekin berrikustera behartzea.

Baina badago intuizio bat eztabaidaezina dirudiena: eraldatzen ari den mundu honetan, ezagutza, ekintza-gaitasuna eta proiektu kolektiboa hobekien integratzen dituzten gizarteek aukera handiagoak izango dituzte beren etorkizuna definitzeko.

Eta hori da, funtsean, kontua. Ez hainbeste zer etorriko den aurreikustea, baizik eta zer eta nola eraiki nahi dugun erabakitzea. Horregatik, serie hau ixteko egokia iruditu zaigu Karl Popper-en aipu hau (El mito del marco común):

Geroa zabalik dago. Ez dago aurrez zehaztuta eta ezin da aurreikusi, kasualitate hutsez ez bada. Geroak dituen aukerak amaigabeak dira. “Baikor izaten jarraitu behar duzue” diodanean, ez naiz geroaren izaera irekiaz bakarrik ari, baizik eta egiten dugunarekin denok laguntzen diogunaz ere bai: denok gara geroak ekarriko digunaren erantzule.

Oharra:

Hau, bederatzi ekarpenez osatutako sorta baten artikulua da. Zientzia, Teknologia eta Berrikuntza Plana Euskadi 2030 eguneratuari buruzko artikuluak dira. Hona hemen sorta osoa:

Zientzia, Teknologia eta Berrikuntza Plana Euskadi 2030: zergatik gaurkotu behar zen

Kualifikazio handiko pertsonak: zientzia, teknologia eta berrikuntzako sistemaren oinarria

Abangoardiako zientzia: izendatzen jakin aurretik hasten da etorkizuna

Lehiakortasuna eta lidergo industriala: birmoldaketatik eraldaketa iraunkorrera

Komunitatea: berrikuntzak izaera ekonomiko hutsa izateari uzten dionean

Berrikuntza: ideiek errealitatea eralda dezakete 

Espezializazio adimenduna: lehentasunak aukeratzetik sistemak eraikitzera

Estrategiatik errealitatera: gobernantza, tresnak eta baliabideak 

ZTBP Euskadi 2030: etorkizuna ez da geroa, geroa eginkizuna delako