Zientziaren eta teknologiaren historian behin eta berriz agertzen den gertaera bat dago: itxuraz abstraktua den ideia bat zerbait ukigarri bihurtzen denekoa. XIX. mendearen amaieran, adibidez, elektrizitatea jakin-min zientifiko bat zen ekoizpen-sistemaren oinarri bat baino gehiago. Hamarkada batzuk aski izan ziren fabrika osoak, hiriak eta bizimoduak berrantolatzeko.

Ezagutzatik benetako eraldaketara igarotzea ez da automatikoa. Ez orduan, ez orain. Izan ere, azken bi mendeetako historia ekonomikoak erakusten duenez lurraldeak ez dira hainbeste lehiatzen dakitenagatik, baizik eta dakitenarekin egin dezaketenagatik, eta, horrela, beren jendearen bizitzak hobetu.

Horrela ulertzen dugu, funtsean, berrikuntza Zientzia, Teknologia eta Berrikuntza Plana Euskadi 2030ean. Ezagutza baliotsua da; mundua eta bertan dugun lekua ulertzen laguntzen digu. Baina ez gara zeregin horrekin konformatu behar. Beharrezkoa da, halaber, ekonomian eta gizartean eragina izango duten aurkikuntza zehatz bihurtzea, eta, ondorioz, herritarren ongizatea hobetzea.

Hitz hori txiki geratu da.

Denbora luzez, berrikuntza I+Grekin lotu izan da ia erabat. Laborategiak, patenteak, produktu berriak. Hala ere, ikuspegi hori ez da nahikoa gaur egun. Berritzea ez da soilik aurkitzea edo garatzea, baita antolatzea, geure egitea, eskalatzea eta, azken finean, eraldatzea ere.

Planak ideia hori jasotzen du ikuskera zabalagoa proposatzean: ezagutza zientifikoa, gaitasun teknologikoak, enpresa-antolaketa eta ekintza kolektiboa uztartzen dituen prozesu konplexu gisa hartu behar da berrikuntza.

Beste herrialde batzuetan gertatzen dena aztertuz gero, antzeko bilakaera ikusten da. ELGAk edo Europako Batzordeak urteak daramatzate kontzeptua zabaltzen, lehen fokutik kanpo geratzen ziren dimentsio sozialak eta instituzionalak txertatuz. Aldaketa ez da semantikoa. Egiturazkoa da.

Trantsizio-garaietan berritzea

Gainera, testuinguru-osagai bat erabakigarria da. Berrikuntza ez da baldintza egonkorretan gertatzen, trantsizio handiek markatutako ingurune batean baizik: digitala, energetikoa eta ingurumenekoa, eta soziodemografikoa eta sanitarioa. Trantsizio horiek arazoak ez ezik, aukerak ere sortzen dituzte. Negozio-eredu berriak, antolatzeko modu berriak, eskaera sozial berriak. Erronka berriak finean.

Beste une historiko batzuekin alderatuz gero, esan liteke bigarren iraultza industrialaren edo informazioaren teknologien agerpenaren antzeko zerbaiten aurrean gaudela —distantziak alde batera utzita— XX. mendearen amaieran. Kontua da orain dena batera gertatzen dela.

Bideratu, sakabanatu beharrean

Horrelako testuinguruen arriskuetako bat sakabanatzea da. Denak lehentasunezkoa dirudienean, ezer ez da lehentasunezkoa. ZTBP Euskadi 2030-ean Berrikuntza-Itsasargiak sartu ditugu, hain zuzen ere, arazo hori saihestu nahi izan dugulako: ahaleginak herri-erronka handiekin lerrokatutako eremu estrategikoetara bideratu behar ditugu.

Adimen artifiziala, deskarbonizazioa, osasuna, elikadura jasangarria edo erronka demografikoak ez dira soilik sektoreak edo teknologiak, baizik eta gizarte-beharrak, gaitasun zientifikoak eta aukera ekonomikoak elkartzen diren espazioak. Ikuspegiaren interesa ez dago aukeratutako arloetan bakarrik, baizik eta bere logikan: helburu zehatzen inguruko ikerketa, garapena eta aplikazioa lotzea.

Sareek berrikuntza-sistemak artikulatzen dituzte

Berrikuntza-sistemen arazo klasikoetako bat haien zatiketa da. Unibertsitateak, zentro teknologikoak, enpresak, administrazioak… bakoitza bere dinamikekin, ez beti lerrokatuta.

Berrikuntza Itsasargiek konexio-elementu bat sartu dute: lankidetza-dinamikak sortzea proposatzen da, ezagutzaren sorreratik aplikazio praktikora aurrera egiteko. Ez da xehetasun txikia. Nazioarteko esperientziei erreparatuz gero, ekosistema jakin batzuen arrakasta azaltzen duen faktoreetako bat —Silicon Valleytik hasi eta Europako kluster batzuetaraino— sareak ehuntzeko gaitasuna da, hain zuzen ere. Berrikuntzak ez du aurrera egiten inolako koordinaziorik ez duten sistemetan.

Hedatu aurretik, probatu

Berrikuntzak ez du ibilbide lineal bat jarraitzen. Ez da marruskadurarik gabe garatzen den ideia batetik abiatzen, produktu bihurtu arte. Ziklo batek bezala funtzionatzen du: ideiak sortzen dira, probatu, doitu, berriro probatu.

Horregatik da garrantzitsua esperimentazio-espazioak edo erregulazio-sandbox deiturikoak bezalako tresnak erabiltzea, hedapen orokorra izan aurretik ingurune kontrolatuetan produktu edo prozedura berriekin probak egiteko aukera ematen baitute. Ikuspegi horiek hainbat herrialdetan zabaldu dira, bereziki finantzetan, energian edo osasunean, non erregulazioa ezinbesteko bermea den arren oztopoa ere izan daitekeen.

Sektore publikoak ere berritu dezake

Berrikuntza enpresa-eremuan soilik kokatzeko joera dago. Hala ere, sektore publikoak askoz zeregin aktiboagoa bete dezake. Berrikuntzaren erosketa publikoa adibide ona da: administrazioak, finantzatzen ez ezik, lehen bezero gisa ere jarduten du eta, horrela, benetako beharrei erantzuten dieten produktu edo prozedura berriak garatzea bultzatzen du.

Europako herrialde batzuetan, ikuspegi horrek emaitza esanguratsuak izan ditu, bereziki zerbitzu publikoen digitalizazioan edo osasun arloko berrikuntzan. Logika sinplea da: sektore publikoak berrikuntza eskatzen badu, zergatik ez lagundu sortzen.

Laborategitik enpresara

Hala ere, bada puntu kritiko bat ia berrikuntza-sistema guztietan: ezagutza jarduera ekonomiko bihurtzeko gaitasuna. Oinarri zientifiko sendoa izan arren, Euskadik enpresa berritzaileen sorreran hobetzeko aukera badu, batez ere esparru teknologiko aurreratuetan.

Arrakala hori gainditzea da, hain zuzen ere, ekintzailetza zientifiko-teknologikoa bultzatzearen, venture building deiturikoaren edo finantzaketa indartzearen helburua. Beste testuinguru batzuekin alderatuz gero egiazta daiteke zailtasun hori ez dela esklusiboa. Europako herrialde askok halako distantzia bat partekatzen dute ikerketaren eta merkatuaren artean, Estatu Batuetan ez bezala, non lotura hori historikoki zuzenagoa izan den.

Tokikoaz haratago

Dimentsio europarrak beste elementu garrantzitsu bat sartzen du: eskala. Europako Berrikuntza Kontseiluaren (EIC) moduko programek finantzazioa ez ezik, proiektuak ingurune zabalago eta konektatuagoetan garatzeko aukera ere eskaintzen dute.

Espazio horietan parte hartzea ez da baliabideen kontua soilik; behar bezala kokatzea ere garrantzi handikoa da. Berrikuntzaren partida, gero eta gehiago, tokikoa gainditzen duten agertokietan jokatzen da.

Datuen balioa

Gaur egungo testuinguruan, datuak balio handiko ondare bihurtu dira. Haren erabilgarritasunak, elkarreragingarritasunak eta erabilera etikoak, neurri handi batean, berritzeko gaitasuna baldintzatzen dute, bereziki osasunaren, industriaren edo zerbitzu publikoen arloetan.

Hemen ere nazioarteko erkaketa argia da: beren datuak hobekien kudeatzen dituzten lurraldeek berrikuntza-prozesu gehiago eta hobeak sortzeko joera dute.

Berritzen ere ikasten da

Azkenik, bada hain agerikoa ez den baina bereziki interesgarria den elementu bat: berrikuntza ere ikas daitekeela (eta ikasi behar dela). Zerk funtzionatzen duen, zerk ez, zer oztopo dauden eta teknologiak nola hartzen diren aztertzeak aukera ematen du politikak hobetzeko eta estrategiak doitzeko.

Ez da ohikoa testuinguru guztietan, baina garatzen den lekuetan sistema egokitzaileagoak egiten laguntzen du.

Ezagutzatik inpaktura

Apur bat pentsatzen badugu gai honi buruz, berehala konturatuko gara errealitatearen eta ezagutzaren artean joan-etorriko ibilbide bat dagoela. Errealitatetik ateratzen ditugu gizadiaren sistema kognitiboek prozesatu ondoren hura ezagutzeko, hau da, ulertzeko, zentzua emateko eta, batzuetan, eraldatzeko ideiak sortzeko aukera ematen diguten elementuak.

Bada, ideiek errealitatea eraldatzea lortzen dutenean, itzulerako ibilbidea arrakastaz egiten da. Eta horretarako, zuzendaritza, koordinazioa, tresna egokiak eta ikasteko gaitasuna behar dira.

Ziurgabetasuna gero eta handiagoa den mundu honetan, komunitate batek ideiak benetako eraldaketa bihurtzeko duen gaitasuna ez da lehiarako abantaila hutsa. Komunitate horren epe luzerako garapen ekonomiko eta sozialari eusteko baldintza da, eta, azken batean, baita denboran irauteko ere.