Laurogeiko hamarkadaren hasieran, Europako industriaren zati handi batek jakin zuen hamarkadetan funtzionatu zuenak oso denbora gutxian funtzionatzeari utz ziezaiokeela. Erresuma Batuko altzairuaren krisia, Espainiako industria-birmoldaketa edo Alemaniako Ruhr bezalako eskualdeen eraldaketa bizkorra, bakoitza bere erara, arazo berari erantzun zioten: mundua lantegiak baino azkarrago aldatu zen.

Euskadi ez zen salbuespena izan. Bere birmoldaketa prozesua gogorra izan zen, baina eraldaketa baten abiapuntua ere izan zen, denborarekin eredu industrial dibertsifikatuagoa, teknologikoagoa eta kanpora irekiagoa ekarriko zuena. Komeni da gertaera hori gogoan izatea, egungo unea kokatzen laguntzen baitu. Ez gaude sektore bakar baten edo teknologia jakin baten krisiaren aurrean. Berriz ere, garai aldaketa baten aurrean gaude.

Ideia horretatik abiatzen da Zientzia, Teknologia eta Berrikuntza Plana Euskadi 2030: industria-lehiakortasunak ez datza existitzen dena doitzean, etengabe eraldatzeko gai izatean baizik.

Kostuetan lehiatzetik moldatzeko ahalmenean lehiatzera

Denbora luzez, lehiatzeak esan nahi zuen merkeago edo eraginkorrago ekoiztea. Gaur egun, ordea, nazioarteko erkaketak desplazamendu argia erakusten du. Alemaniak, adibidez, eutsi egin dio bere posizio industrialari, ez hainbeste kostuengatik —ez baitira baxuak—, baizik eta bere ehun produktiboan teknologia aurreratua txertatzeko duen gaitasunagatik. Hego Koreak sektore estrategikoetan inbertsioa eta ezagutza kontzentratzeko gai diren multzoen aldeko apustua egin du. Finlandiak, Nokiaren krisiaren ondoren, bere sistemaren zati handi bat berreraiki du hezkuntzan, digitalizazioan eta enpresa teknologiko berrietan oinarrituta.

Kasu horietako bat ere ez dagokio zehazki euskal ereduari, baina ezaugarri komun bat dute guztiek: lehiakortasuna egokitzeko gaitasunean oinarritzen da. Hori da, funtsean, Euskadi kokatzen den eremua. Industria-oinarri sendoa du, baina beste lurralde aurreratu batzuen antzeko presioak jasaten ditu.

Itxaroten ez duten hiru trantsizio

Zailtasun gehigarria da aldaketak ez direla banan-banan iristen. Eraldaketa digitalak berriz definitzen ditu ekoizpen-prozesuak eta enpresen antolamendua eta funtzionamendua. Trantsizio energetikoak materialak, energia-iturriak eta eredu industrialak birplanteatzera behartzen du. Eta bilakaera demografikoak tentsioak sortzen ditu lan-merkatuan eta talentuaren eskuragarritasunean.

Beste herrialde batzuei erreparatuz gero ikusten da trantsizio horiek ere ez direla modu ordenatuan gertatzen. Estatu Batuetan digitalizazioak azkar egiten du aurrera, baina trantsizio energetikoak erritmo desberdinak ditu. Europako herrialde batzuetan, ingurumen-enfasia handiagoa da, baina teknologia-ezarpenak heterogeneotasun handiagoa du.

Euskadik, beste lurralde industrial askok bezala, dena aldi berean kudeatzeko beharrari egin behar dio aurre.

Ordezkatu beharrean, birkonbinatu

Egoera horren aurrean, Planaren erantzunak ohiko sinplifikazioa saihesten du: zaharra eta berria kontrajartzea. Industria-eraldaketak ez dakar sektore tradizionalak alde batera uztea, dinamika berrietan integratzea baizik. Autogintza, energia edo fabrikazio aurreratua produkzio-sistemaren zutabeak dira oraindik, baina eboluzionatu egin behar dute, teknologia eta negozio-eredu berriak txertatuz. Sektore horiek, Industria Planean, Irabazi kategoriari dagozkio.

Haren ondoan, potentzial handiko sektoreak azaleratzen dira –aeroespaziala, biosanitarioa, soluzio digitalak edo erregai berriztagarriak–, joko-eremua handitzen dutenak. Industria Planean Hazi kategoriari dagozkion sektoreak dira.

Garrantzitsuena ez da koexistentzia, elkarrekintza baizik: azaleratzen ari dena nola oinarritzen den ditugun gaitasunetan eta gaitasun horiek nola eraldatzen diren logika berriak txertatzean. Nazioarteko esperientziari erreparatuz gero, aldaketa horiek ondoen nabigatu duten lurraldeak industria-oinarria birkonbinatzen jakin dutenak dira. Ez soilik berriaren aldeko apustua egin dutenak, ezta dagoenari eutsi diotenak ere.

Zientziak abstraktua izateari uzten dionean

Puntu honetan euskal ereduaren gakoetako bat agertzen da: zientziaren eta industriaren arteko harremana. Beste testuinguru batzuetan, harreman hori ahulagoa edo zatikatuagoa izan da. Baina Euskadin sistemaren diseinuaren parte da. Politika zientifikoa ez da produkzio-saretik kanpoko zerbait, sare hori eraldatzen laguntzen duen osagaia baizik.

Beti ikusten ez diren baina erabakigarriak diren bitarteko egituretan gauzatzen da hori. BRTAn bildutako zentro teknologikoek itzultzaile gisa jarduten dute: ezagutza soluzio aplikagarri bihurtzen dute eta ikerketa eta enpresa lotzen dituzte.

Beste herrialde batzuekin alderatuz gero, Alemanian Fraunhofer bezalako erakundeek betetzen duten funtzioa betetzen dute, edo beste sistema batzuetan zuzenago egokitzen zaie unibertsitateei edo enpresei. Ez dago eredu bakar bat, baina bai premia partekatu bat: norbaitek egin behar du lotura hori.

ETEen industria-sare bat

Hala ere, bada funtsezko elementu bat: enpresa txiki eta ertainen pisua. Korporazio handiak nagusi diren ekonomietan, eragile gutxi batzuengan kontzentra daiteke berrikuntza. Euskadin, kontzentrazio hori ez da ez posible ez desiragarria. Berrikuntzak ez baditu ETEak hartzen, sistema, oro har, ahuldu egiten da.

Horregatik egiten da, hain zuzen ere, teknologiarako, finantzaketarako eta laguntza-programetarako sarbidea errazteko ahalegina. Lehiakortasuna, kasu honetan, enpresa traktoreen eta ehun osoaren gaitasunaren araberakoa da.

Sektoreak zeharkatzen dituzten teknologiak

Euskadin eta nazioartean ikusten den beste elementu bat teknologia gaitzaileen zeregina da. Digitalizazioa, material berriak, energia-teknologiak edo biozientziak ez dira sektore itxiak, jarduera askori eragiten dieten eraldaketa-bektoreak baizik.

Hala ere, adigai hori ez da automatikoki onartzen edo barneratzen. Inbertsioa, azpiegiturak eta prestakuntza behar dira. Hemen kokatzen dira hain agerikoak ez diren baina beharrezkoenak diren politika asko: gaitasunen garapena, lankidetza-inguruneak sortzea eta oztopoak murriztea. Esperientzia konparatuak erakusten du elementu horiek gabe jauzi teknologikoa aktore gutxi batzuengan kontzentratzeko joera dagoela, eta hori desoreka iturri da.

Sarean lehiatzea

Gaur egungo testuinguruan, industria bakar bat ere ez da bakarka lehiatzen. Balio-kateak globalak dira, proiektuak nazioartekoak dira eta ezagutza sareetan zehar partekatzen da. Europako programetan edo nazioarteko proiektuetan parte hartzearen arrazoia ez da soilik finantzazioa bilatzea, baizik eta sektoreen bilakaera definitzen den zirkuitu horietan kokatzeko beharra.

Logika hori barne-eremura ere hedatzen da. Administrazioen arteko koordinazioa, klusterren inplikazioa eta enpresen arteko lankidetza sare beraren parte dira. Lehiakortasuna, horrela ikusita, ezaugarri kolektiboa da.

Marruskadura murriztea

Oztopo guztiak ez dira teknologikoak edo finantzarioak. Askotan, arazoa prosaikoagoa da: konplexutasun administratiboa, prozeduren moteltasuna edo programetan sartzeko zailtasuna.

Alderdi horiei erreparatzea —sinplifikazioa, arintasuna— bigarren mailakoa dela pentsa daiteke, baina erabakigarria da. Aldaketa azkarra den ingurune batean, horren aldeko sistemek ezin dute geldoak izan.

Faktore erabakigarria

Azkenean, ia beti gertatzen den bezala, denak bat egiten du puntu batean: pertsonak. Pertsona kualifikatuen eskuragarritasuna, egokitzeko gaitasuna eta teknologia berriak txertatzeko prestasuna beharrezkoak dira edozein industria-eraldaketarako.

Nazioarteko konparazioek erakusten dutenez, aldaketei ondoen erantzuten dieten sistemak ezagutzan eta giza gaitasunetan etengabe inbertitzen dutenak dira.

Iraganetik ikastea, ez errepikatzeko

Abiapuntura itzuliz —laurogeiko hamarkadako birmoldaketa—, oraindik ere baliozkoa den irakaskuntza bat dago: egiturazko aldaketek ez dute itxaroten gu prest egon arte. Diferentzia da gaur egun aldaketa ez dela episodikoa, jarraitua baizik. Eta jarraitutasun horrek lehiakortasuna nola ulertzen dugun birplanteatzera behartzen gaitu. Ez da lortzen den helburu bat, baizik eta mantentzen den prozesu bat.

Zentzu horretan, industria aurreratu, iraunkor eta ezagutzan oinarritutako baten aldeko apustua ez da soilik estrategia ekonomikoa. Etorkizun bati aurrea hartzeko modu bat da, eta, orduan bezala, litekeena da etorkizun hori izendatzen jakin baino lehen iristea.