Bada zerbait guztiz paradoxikoa abangoardiako zientzian: erabilgarritasunari buruz ia ezer ez dakigun horretan lan egiten du. Esaldi anbiguoa da hori, nahita egindako anbiguotasunekoa, jakina. Ez dakigu zertarako izango den erabilgarria, baina badakigu baliagarritasunen bat izango duela. Kontua da ez garela haren irismena neurtzeko gai.

Ezagutza berria sortzera daraman jarduera beti da erabilgarria, zeren eta, hasteko, hura egiten duena kualifikatzen baitu, ikertzaile gisa. Eta kualifikazio hori funtsezkoa da, batez ere ikertzailea akademiako kide denean, unibertsitateko prestakuntza-zentroren bateko kide denean. Erabilera hori funtsezkoa da zientzia, teknologia eta berrikuntzako edozein sistematarako.

Baina badira balizko utilitateak gehituta. Berrikuntzaren historia aurrerapen ugariz beteta dago, eta inork ez zukeen aurrerapen horiek justifikatzen jakingo sortu ziren unean. Eta, hala ere, hor daude, gure egungo ongizatearen zati handi bati eusten.

Horregatik, zientzia-politikez ari garenean, ideia sinple batetik hastea komeni da: ezagutza ez da luxu bat, ezta produkzio-sistemaren apaingarri bat ere. Bere zimendua da.

Euskadi 2030 Zientzia, Teknologia eta Berrikuntza Planak bere izaeraren erdigunean kokatzen du ebidentzia hori. Aldaketa teknologiko bizkorrek, gaitasun globalak eta konplexutasun handiko erronkek zeharkatzen duten mundu honetan, zientziaren aurrerapenaren mugan ezagutza sortzeko gaitasuna hautazko elementua izatetik faktore erabakigarria izatera igarotzen da.

Bilatzen dugun berrikuntzaren oinarri ikusgaitza

Behin eta berriz errepikatzen den tentazioa dago: berrikuntza berehalako zerbait dela pentsatzea, ia bat-batekoa. Enpresa batean edo ikerketa aplikatutako laborategi batean sortzen den txinparta sortzaile moduko bat. Baina irudi hori, erakargarria eta batzuetan fidela izan arren, ez da osoa.

Lidergo zientifiko eta industriala bilatzen duen herrialde batean politika publikoek sustatu behar duten berrikuntzak —bereziki berrikuntza disruptiboak— zientzian hasten den prozesu batean datza. Oinarrizko ikerketak, askotan berehalako aplikazioetatik urrun, ezagutza sortzen du, eta ezagutza horren gainean eraikitzen dira teknologiak, produktuak eta, azken buruan, lehiakortasuna.

Horregatik, Planak “zientziaren piramidea” deritzona indartzearen alde egiten du. Oinarrian unibertsitateko ikerketa dago, askotarikoa, zabala eta irekia. Horren gainean oinarritzen dira bikaintasun-zentroetako espezializazio-maila gero eta handiagoak —BERC, CIC edo osasun-ikerketako institutuak—, eremu zehatzetan sakontzea ahalbidetzen dutenak, oinarriaren aberastasuna galdu gabe.

Metafora nahiko adierazgarria da: oinarri sendorik gabe, ez dago eusten dion erpinik.

Mundura zabaltzea… eta ondo aukeratzea non jarri arreta

Politika zientifikoan oreka delikatuenetako bat unibertsaltasunaren eta fokalizazioaren artean gertatzen dena da. Alde batetik, sistema zientifiko batek zabaltasuna behar du: diziplina desberdinak betetzea, esploratzea, baita erratzea ere. Bestetik, baliabideak mugatuak dira eta aukeratzera behartzen gaituzte.

Aukeratzeak esan nahi du ahaleginak kontzentratzea abantaila bat dagoen edo aukera estrategiko bat ikusten den eremuetan. Ez egiteak sakabanatzea dakar. Gaizki egiteak ixtea dakar. Planaren planteamendua ildo horretan mugitzen saiatzen da: oinarri zabaleko ikerketa ireki bati eustea, baina, aldi berean, Euskadik nazioarteko bikaintasun-mailak lortu nahi dituen lehentasunezko arloak bultzatzea.

Ez da zeregin hutsala. Diagnostikoa, jarraitutasuna eta, batez ere, dena ezin dela maila gorenean egin onartzea eskatzen du.

Diziplina guztiek ez dute heldutasun bera.

Sistemako arlo zientifiko guztiek ez dute garapen-maila bera. Esparru batzuk finkatuta daude, nazioarteko aintzatespena lortu dute, baina beste batzuk, estrategikotzat jotzen ditugunak ez daude maila berean, atzerago daude. Egiaztapen hori, arazoa izan beharrean, adimenez jokatzeko gonbidapena da: indartsua dena sendotzea eta potentziala duena indartzea. Hau da, politika zientifikoan nolabaiteko bereizketa sartzea, gutxitan funtzionatzen duten hurbilketa uniformeak saihestuz.

Ildo horretan, Planak hiru jarduera-ildo nagusi bereizten ditu: oinarri zientifiko zabala bermatzea, lehendik dauden bikaintasun-arloak finkatzea eta sortzen ari diren eremu estrategikoak bultzatzea.

Diziplinek muga estuak ezartzen dituztenean

Gaur egungo erronka handien ezaugarri nagusia hibridoa izatea da. Trantsizio energetikoa, digitalizazioa edo osasuna ez dira diziplina bakar batekoak. Begirada gurutzatuak eskatzen dituzte.

Horregatik, diziplinartekotasuna aukera dotorea izatetik premia praktiko izatera igaro da. Zientzia esperimentalak gizarte-zientziekin eta humanitateekin hitz egin behar du berrikuntzak nola hartzen diren, portaerak nola aldatzen diren edo aurrerapen teknologikoek zer inplikazio dituzten ulertu nahi badu.

Beste era batera esanda: ez da nahikoa zer egin daitekeen jakitea; egiten denean zer gertatzen den ere ulertu behar da.

Ezagutzatik inpaktura

Baina ezagutza sortzea ez da nahikoa. Edo, hobeto esanda, ikuspegi zientifiko batetik bai, bada, baina ez lurralde bat eraldatu nahi duen politika publiko baten ikuspegitik. Beraz, transferentziaren enfasia saihestezina da. Ezagutzak ikerketaren, prestakuntzaren eta industriaren artean zirkulatu behar du. Horrela bakarrik bihur daiteke berrikuntza, lehiakortasuna edo gizarte-ongizatea.

Horrek esan nahi du lankidetza-mekanismoak indartu behar direla, eragileen arteko zubiak erraztu behar direla eta onartu behar dela zientzia, ezagutza sortzeaz gain, ekosistema zabalago baten parte dela.

Apustuak aukeratzea: IKURren logika

Testuinguru horretan kokatzen da IKUR 2030 Estrategia, ziurrenik Planaren apusturik ikusgarrienetako bat. Bere logika argia da: potentzial handiko esparru zientifikoak identifikatzea —neuro-biozientziak, teknologia kuantikoak, adimen artifiziala, superkonputazioa— eta horien inguruan ikerketa, azpiegiturak eta talentua uztartzen dituen apustu integratu bat eraikitzea.

Arlo zehatzetatik haratago, ikuspegia da garrantzitsuena. Zientzia-ibilbide luzeko proiektuen terminoetan pentsatzean datza, ezagutza sortzeko gai direnak, baina baita etorkizuneko aplikazio eraldatzaileen oinarriak ezartzean ere.

Nolabait ere, aurrea hartzeko modu bat da.

Osasuna eta laborategia

Eremu estrategikoen artean, osasunak leku berezia du. Ez bakarrik bizi-kalitatean duen eragin zuzenagatik, baizik eta zientziaren, teknologiaren eta praktika profesionalaren arteko interakziorako eremu bereziki emankorra delako.

Osasun-ikerketako institutuen aldeko apustuak eta osasun-sistemaren, unibertsitateen eta ikerketa-zentroen arteko lankidetzak ideia horri erantzuten diote, hain zuzen ere: praktika klinikora azkar eta eraginkortasunez eraman daitekeen ezagutza sortzea.

Medikuntza pertsonalizatua, terapia aurreratuak edo datuen erabilera intentsiboa dira inpaktu ukigarria duten aplikazioetara ezagutzaren muga nola mugitzen den erakusten duten adibideak.

Urrutira begiratu, gertu eraldatzeko

Gaurko zientzia, funtsean, ahalegin kolektibo eta transnazionala da. Ezinbestekoa da sare globaletan parte hartzea, kualifikazio handiko pertsonak erakartzea eta nazioarteko proiektuetan parte hartzea. Dinamika horietatik kanpo geratzeak atzean geratzea dakar.

Funtsean, dena ideia batean laburbiltzen da: zientzia epe luzerako garapen-motorra da. Ez du berehalako emaitzarik ematen, baina hori gabe zaila da etorkizun lehiakorra, iraunkorra eta sozialki aurreratua irudikatzea.

Abangoardiako zientzian inbertitzea, beraz, oraindik existitzen ez denaren aldeko apustua da, baina ezinbestekoa izango da azkenean. Eta hori da, agian, bere paradoxarik handiena… eta bere baliorik handiena ere.