Aldi batzuetan, badirudi etorkizuna ia oharkabean iristen dela guregana, eta ia atzematen ez diren eraldaketa txikietan pilatzen dela. Eta beste batzuetan, badirudi aldaketak bat-batean datozela eta ziurtzat jotzen genuena berrikustera behartzen gaituztela. Bigarren aldi hauetako batean gaudela uste dut.

Digitalizazioa, trantsizio energetikoa, aldaketa demografikoak edo tentsio geopolitikoak ez dira gertaera isolatuak. Eraldaketa zabalago baten parte dira, ekoizteko, lan egiteko, harremanak izateko eta, azken batean, bizitzeko modua aldatzen ari dena. Aurrerapena ulertzeko modua ere eraldatu egiten da.

Horrelako testuinguruetan, mugitu egiten dira galdera garrantzitsuak. Kontua ez da gehiago haztea, hobeto haztea baizik. Ez bakarrik berritzeaz, baizik eta zer eta nola egin asmatzeaz. Eta, batez ere, jakintzak — zientifikoa, teknologikoa, soziala — elkarrizketa horretan funtsezko lekua duela ulertu behar dugu.

Ibilbide luzeko estrategiek bertute eta arazo bat dute. Bertutea begi-bistakoa da: ekintza publikoa ikuspegi jakin batekin bideratzeko aukera ematen dute. Arazoa ere bai: mundua planak baino azkarrago aldatzen da.

Euskadi 2030 Zientzia, Teknologia eta Berrikuntza Plana handinahi argi batekin sortu zen: ezagutza aurreratuan oinarritutako garapen-eredu baterantz aurrera egitea, lehiakortasuna indartzea eta, batez ere, herritarren ongizatea hobetzea. Baina sortu zeneko testuingurua ez da gaur egungo bera. Eta egiaztapen horrek, sinplea baina saihestezina, bide erdian birformulatzea justifikatzen du.

Planaren ibilbidea emankorra izan zen. Tarteko ebaluazioak aurrerapen esanguratsuak erakutsi zituen. I+Gko inbertsioak gora egin du, Euskadiren nazioarteko posizioa hobetu da eta enpresa berritzaileen kopurua handitu da. Baina, era berean, beste gauza garrantzitsu bat ere agerian utzi du: egiturazko erronkek jarraitzen dute — ezagutzaren transferentzia, ETEen berrikuntza edo bikaintasun zientifikoko esparru jakin batzuen sendotzea —, eta inertzia horrek zaildu egiten du horiek zuzentzea.

Barne-irakurketa horri testuinguru-aldaketa gehitu behar zaio, eta ez ikusiarena egitea zaila da. Urte gutxiren buruan, panorama teknologikoak azelerazio handia izan du. Adimen artifiziala edo teknologia kuantikoak ez dira promesa gutxi gorabehera urrunak, baizik eta sektore osoak eraldatzen hasten diren errealitateak. Aldi berean, ingurune geopolitikoa ezegonkorragoa bihurtu da, ustekabekoagoa. Eta horri garrantzi handiko dinamika sozialak gehitzen zaizkio, besteak beste, biztanleriaren zahartzea, ongizate emozionaleko arazoak edo ezagutza zientifikoaren autoritatea zalantzan jartzea.

Egoera horretan, komeni da gogoratzea batzuetan bistatik galtzen den zerbait: politika publikoen ikuspegitik, zientzia, teknologia eta berrikuntza ez dira berez helburu bat. Tresnak dira. Eta haien zentzua, azken batean, erronka kolektibo handiei erantzuteko duten gaitasunaren araberakoa da. Erronka horiek, Euskadiren kasuan, ondo ezagutzen ditugun hiru trantsizio handi planteatzen dizkigute: digitala eta teknologikoa, energiarena eta ingurumenekoa, eta soziodemografikoa eta sanitarioa.

Planaren birformulazioak, gainera, badu beste dimentsio garrantzitsu bat ere: Europakoa. Europar Batasuna ikerkuntzan eta berrikuntzan dituen lehentasunak birdefinitzen ari da, hurrengo esparru-programarako trantsizio-une batean. Prozesu horri aurrea hartzea ez da aukera taktikoa, premia estrategikoa baizik, Europako Ikerketa Esparruan posizioa indartu eta irekitzen diren aukerak aprobetxatu nahi badira.

Atzeko oihal horren gainean, birformulatutako planak aldaketa esanguratsu batzuk egin ditu haren arkitekturan. Agerikoena, ziur aski, bost zutaberen inguruan berrantolatzea da: kualifikazio handiko pertsonak, abangoardiako zientzia, lehiakortasuna eta industria-lidergoa, komunitatea eta berrikuntza. Komunitateko zutabea sartzea ez da doikuntza terminologiko hutsa. Esplizituki aitortu behar da berrikuntzak dimentsio sozial, kultural eta demokratikoa ere baduela, eta haren ekarpena ez dela esparru ekonomikora mugatzen.

Beste berrikuntza nabarmen bat Berrikuntzako Itsasargiak izenekoprogramaren sarrera da. Ideia erraza da formulatzerakoan, nahiz eta zorrotza izan gauzatzeko orduan: ahaleginak bideratzea, eragileak lerrokatzea eta baliabideak metatzea inpaktu ukigarria sor dezaketen eremuetan. Bestela esanda, hobeto konektatzea ezagutzaren sorrera eta aplikazio eraginkorra.

Ez da kasualitatea planak kualifikazio handiko pertsonengan jartzen duen enfasia. Izan ere, azken finean, edozein zientzia- eta berrikuntza-sistemaren funtzionamendua sistema osatzen duten pertsonengan oinarritzen da. Giza kapital kualifikatua prestatzea, erakartzea eta sendotzea ez da beste jarduera-ildo bat; gainerako guztien aukera da.

Horrekin batera, Ikerketa eta Berrikuntzarako Euskal Esparruaren ideia indartzen da, unibertsitateek, ikerketa-zentroek, zentro teknologikoek, enpresek eta administrazioek elkarri eragiten dioten esparru gisa ulertuta. Logika ondo ezagutzen da: ezagutza sortzea eta transferitzea ez dira modu isolatuan gertatzen, sarean baizik.

Beraz, Euskadi 2030 ZTBPren birformulazioa ez da ariketa formal hutsa. Premia bikoitzari erantzuten dio: hedapenaren lehen urteetan ikasitakoa txertatzea eta azkar aldatu den ingurunera egokitzea. Bere anbizioa, funtsean, ez da aldatu: Euskadi berrikuntzan Europako eskualde aurreratuenen artean kokatzea. Eta ongizatea zehazten duten arloetan egitea.

Baina helburu horretara iristeko bideak doikuntzak eskatzen ditu. Eta, batez ere, onartu behar da, testuinguru konplexuetan, egokitzapena ez dela anomalia bat, beharrezko baldintza bat baizik.

Sarrera hau Euskadi 2030 Zientzia, Teknologia eta Berrikuntza Planaren edukiak aurkeztuko ditugun sail bateko lehena da. Horren ondoren datozen testuetan Planaren irakurketa egingo da, ikuspegi deskribatzailetik baino interpretaziotik. Kontua ez da edukiak erreproduzitzea, baizik eta hari gidari gisa erabiltzea, sakoneko zenbait gairi buruz hausnartzeko:

• pertsonen zeregina ezagutza sortzen,

• zientziak etorkizuna eraikitzeko duen garrantzia,

• industria testuinguru global batean eraldatzea,

• berrikuntzaren eta ongizatearen arteko harremana,

• edo ideiak aldaketa erreal bihurtzeko modua.

Osagai horiei hain agerikoak ez diren baina garrantzitsuak diren beste batzuk gehitzen zaizkie: lehentasunak nola egituratzen diren, sistema nola artikulatzen den edo estrategia bat emaitza bihurtzea ahalbidetzen duten mekanismoak.

Testu bakoitzak alderdi horietako bat jorratzen du. Hala ere, denek ideia bera dute. Garapena jada ezin dela modu zatikatuan ulertu. Berrikuntza ez dela fenomeno teknologikoa soilik. Eta etorkizuna, aurrea hartu baino gehiago, eraiki egiten dela. Bestela esanda, geroa ez da etorkizuna, eginkizuna baizik.